Wat is GRIP en wat betekenen GRIP 1 t/m 5?
Iedere keer dat een grote brand in het nieuws komt, valt de term ergens in de eerste paragraaf van het persbericht. "De gemeente heeft GRIP 2 afgekondigd." Voor wie het rapport van de veiligheidsregio niet uit zijn hoofd kent, is dat een mysterieuze mededeling. GRIP is een afkorting die staat voor Gecoordineerde Regionale Incidentbestrijdings Procedure. Het is in feite een handleiding voor wie er bij een groot incident de leiding heeft en welke organisaties gealarmeerd worden.
Waarom is GRIP er?
Voor de wet op de veiligheidsregio's van 2010 was de rampenbestrijding in Nederland versnipperd over politie, brandweer, GGD en gemeente. Bij een groot ongeval ontstond regelmatig onduidelijkheid over wie waarvoor verantwoordelijk was. GRIP is een poging dat te ondervangen door op voorhand af te spreken: zo de situatie complexer wordt, schakelen we op naar het volgende niveau, en dat betekent dat persoon X de leiding overneemt en team Y mee aan tafel komt.
Het stelsel werkt als een ladder. Bij ieder hoger niveau worden meer partijen aan tafel gehaald en stijgt de bestuurlijke verantwoordelijkheid. Afschalen kan ook, zonder dat de hele procedure opnieuw moet worden doorlopen.
De vijf niveaus, kort uitgelegd
GRIP 1, het bron-incident
GRIP 1 is het laagste niveau en wordt op de plek van het incident afgekondigd. Brandweer, politie en GHOR (geneeskundige hulpverlening) werken samen onder een operationeel leider, het Commando Plaats Incident. De omvang is beperkt tot de bron, bijvoorbeeld een uitslaande woningbrand of een ernstig verkeersongeval. Het bestuur wordt geinformeerd maar hoeft nog niet operationeel mee te beslissen.
GRIP 2, effecten buiten de plaats
Bij GRIP 2 zijn de gevolgen van het incident niet meer tot de bronlocatie beperkt. Denk aan een rookpluim die over een woonwijk trekt, een chemische lekkage die het oppervlaktewater raakt, of een grootschalige stroomstoring. Een regionaal operationeel team gaat aan de slag onder leiding van een Regionaal Operationeel Leider en de meldkamer alarmeert de benodigde partners zoals omgevingsdienst en GGD.
GRIP 3, de gemeente neemt over
GRIP 3 wordt afgekondigd als de openbare orde en veiligheid op gemeentelijk niveau onder druk staat. De burgemeester neemt het bestuurlijke commando. Een gemeentelijk beleidsteam bepaalt de communicatielijn naar de inwoners, of er evacuatie nodig is, en hoe de nasleep wordt georganiseerd. Een bekende GRIP 3 in recent geheugen is de ammoniaklekkage in de regio Moerdijk in 2011, hoewel die later deels naar GRIP 4 doorschaalde.
GRIP 4, bovengemeentelijk
GRIP 4 volgt als de crisis meerdere gemeenten raakt. De voorzitter van de veiligheidsregio (in de praktijk vrijwel altijd de burgemeester van de grootste gemeente) neemt de regie over. Het GRIP 4-besluit zet wettelijke bevoegdheden van individuele burgemeesters tijdelijk opzij ten gunste van regionale coordinatie. De zomerwateroverlast in Zuid-Limburg in juli 2021 is hier het schoolvoorbeeld van.
GRIP 5 en de rijksdimensie
GRIP 5 bestaat in de meeste regio's en wordt gebruikt als een crisis meerdere veiligheidsregio's raakt of als nationale coordinatie nodig is. Het Rijk neemt dan in feite een sturende rol. Boven GRIP 5 ligt het nationale crisismodel, met de Ministeriele Commissie Crisisbeheersing als hoogste orgaan. Het is zeldzaam: de coronapandemie en de aanslagen van 9/11 zijn voorbeelden van situaties die op dat niveau zijn opgeschaald.
De vijfentwintig veiligheidsregio's
GRIP-besluiten worden genomen binnen een veiligheidsregio. Nederland telt er vijfentwintig, ongeveer een per miljoen inwoners. Ze coordineren brandweer, ambulancezorg en rampenbestrijding voor hun gebied:
- Groningen, Fryslan, Drenthe, IJsselland, Twente
- Noord- en Oost-Gelderland, Gelderland-Midden, Gelderland-Zuid
- Utrecht, Noord-Holland Noord, Zaanstreek-Waterland, Amsterdam-Amstelland, Kennemerland
- Hollands Midden, Haaglanden, Rotterdam-Rijnmond, Zuid-Holland Zuid, Zeeland
- Midden- en West-Brabant, Brabant-Noord, Brabant-Zuidoost, Limburg-Noord, Zuid-Limburg, Flevoland, Gooi en Vechtstreek
GRIP en de meldingen die je leest
Op Sirenes kom je een GRIP-code zelden expliciet tegen. Het is een bestuurlijk besluit, geen alarmeringsfunctie. Wat je wel ziet is het effect: bij een opschaling naar GRIP 2 of hoger volgen vaak binnen minuten meerdere alarmeringen van verschillende posten en diensten op een en hetzelfde adres of in hetzelfde gebied. Een stapeling van brandweer-, ambulance- en politie-meldingen bij dezelfde gebeurtenis is dus het meest betrouwbare publieke teken dat een opschaling speelt.
Veelgestelde vragen
- Wat betekent de afkorting GRIP?
- GRIP staat voor Gecoordineerde Regionale Incidentbestrijdings Procedure. Het is het Nederlandse opschalingsmodel waarmee hulpdiensten bij grotere incidenten gestructureerd samen optreden, met duidelijke afspraken over wie de leiding heeft en wie waarover beslist.
- Hoeveel GRIP-niveaus zijn er?
- Vijf. GRIP 1 is operationeel op de plek van het incident. GRIP 2 wordt afgekondigd als de effecten van het incident buiten de directe bronlocatie reiken. GRIP 3 betrekt het bestuur van de gemeente, met de burgemeester in de lead. GRIP 4 wordt afgekondigd als een crisis bovengemeentelijk is en de voorzitter van de veiligheidsregio overneemt. GRIP 5 is een opschaling waarbij meerdere veiligheidsregio of het Rijk de coordinatie neemt.
- Wie roept een GRIP-niveau uit?
- Bij GRIP 1 doet de officier van dienst van een hulpdienst dat ter plaatse. Bij GRIP 2 en hoger wordt de afkondiging in principe gedaan door de operationeel leider in samenspraak met de meldkamer. GRIP 3 en 4 worden afgekondigd door de burgemeester of de voorzitter van de veiligheidsregio. GRIP 5 ligt op nationaal niveau.
- Wat was de GRIP bij de wateroverlast in Limburg in 2021?
- In juli 2021 werd vanwege de extreme wateroverlast in het zuiden van Limburg GRIP 4 afgekondigd. De voorzitter van de Veiligheidsregio Zuid-Limburg nam de coordinatie over voor de hele regio. Het was een van de zeldzame momenten waarop GRIP 4 langer dan een paar uur duurde.
- Hoeveel veiligheidsregios zijn er in Nederland?
- Vijfentwintig. Iedere veiligheidsregio bundelt brandweerzorg, geneeskundige hulpverlening en rampenbestrijding op een geografisch gebied van ongeveer een miljoen inwoners. De grenzen vallen meestal samen met die van een politieregio.
- Zie ik GRIP-codes terug op Sirenes?
- Niet altijd direct, maar wel via de meldingen die in het kader van zo en opgeschaalde inzet uitgaan. Bij een grote brand zie je bijvoorbeeld in korte tijd alarmeringen van meerdere brandweerposten, MMT en regionale ambulances. Een GRIP-afkondiging wordt zelden expliciet in een P2000-melding gezet, maar je herkent het patroon aan de stapeling van alarmeringen op een en hetzelfde adres.
Bel 112 in een echte noodsituatie.
Bij een grote brand, een ongeluk met meerdere voertuigen, of een calamiteit die de openbare orde raakt: bel 112. De meldkamer beslist of opschaling nodig is.